Greimas ve Barthes yaklaşımlarıyla Sana Gül Bahçesi Vadetmedim: Yapısal ve ideolojik çözümleme

Özet

Göstergebilim, anlatı metinlerinin yapısal ögelerini ve bu ögeler arasındaki ilişkileri çözümlemeyi amaçlayan bir bilimsel yaklaşımdır. Göstergebilimsel Dörtgen (Fr. carré sémiotique), Algirdas Julien Greimas tarafından geliştirilen anlamlama göstergebiliminin mantıksal ve çizimsel temsili olup, anlam evrenlerini oluşturan soyut birimleri ve bu birimler arasındaki ilişkileri belirleyip sınıflandırmaya yönelik bir yöntemdir. Greimas’ın yapısalcı modeli, anlatıların eyleyenler, karşıtlıklar ve soyut anlam birimleri arasındaki ilişkilerin saptanmasına; dolayısıyla anlatı izlenceleri üzerinden çözümlenmesine olanak tanımaktadır. Buna karşılık, Roland Barthes’ın mit kuramı, anlamın toplumsal ve ideolojik düzlemde nasıl kurulduğunu ve yeniden nasıl üretildiğini açığa çıkarmaktadır. Joanne Greenberg’in Sana Gül Bahçesi Vadetmedim adlı romanı, bireysel kimlik arayışları ile toplumsal normlar arasındaki etkileşimi gözler önüne sermektedir. Bu çalışmanın temel motivasyonu, söz konusu romandaki bireysel ve toplumsal anlam katmanlarının tek bir yöntemle açıklanamayacağı düşüncesine dayanmaktadır. Araştırma, nitel araştırma deseninde tasarlanmış olup, doküman analizi yöntemiyle roman metni üzerinde göstergebilimsel çözümleme gerçekleştirilmiştir. Çözümleme süreci iki aşamalı olarak yürütülmüştür. İlk aşamada, Greimas’ın eyleyenler modeli ve anlamsal karşıtlıklar kuramı aracılığıyla anlatı örgüsü çözümlenmiş; özne, nesne, yardımcı ve engelleyici roller belirlenmiş; temel karşıtlıklar dörtgeni üzerinden romandaki çatışma eksenleri ortaya çıkarılmıştır. Bu bağlamda, Deborah’ın özne konumunda yer aldığı, değer nesnesine ulaşma sürecinde yardımcı ve engelleyici eyleyenlerin belirleyici olduğu saptanmıştır. İkinci aşamada ise Barthes’ın mit kuramı kullanılarak “delilik”, “hastane” ve “dil” temalarının ideolojik işlevleri incelenmiştir. Delilik, bireysel bir rahatsızlık olmanın ötesinde, toplumsal düzeni tanımlayıp sınırlandıran bir mit olarak değerlendirilmiştir. Hastane, yalnızca bir tedavi mekânı değil, aynı zamanda toplumsal normların yeniden üretildiği ideolojik bir alan olarak ele alınmıştır. Dil ise Deborah’un iç dünyası ile toplumsal beklentiler arasındaki gerilimi yansıtan bir araç olarak yorumlanmıştır. Bu çözümlemeler, bireysel kimlik arayışı ile toplumsal düzen arasındaki etkileşimi görünür kılmaktadır. Bulgular, edebî metinlerin çok katmanlı doğasının tek bir kuramsal yaklaşımla tam olarak kavranamayacağını; yapısal (Greimasçı) çözümleme ile ideolojik (Barthesçı) çözümlemenin birlikte kullanılmasının anlamı daha bütüncül biçimde açığa çıkardığını göstermektedir. Sonuç olarak, bu araştırma edebiyat çözümlemelerinde yöntemsel çeşitliliğin önemine dikkat çekmekte ve çok katmanlı çözümlemelerin, edebî metinlerin derin yapısını anlamada sağladığı katkıyı ortaya koymaktadır.